منحرف و به يكى از دو جانبش عدول كند ، لزوما پشت به راه كرده و راه را گم كرده و معلوم است كه به غايت مطلوب نخواهد رسيد ، و با تدبّر در صدر و ذيل آيه ، به خوبى معلوم مىشود كه طريق واجب الملازمه ، همانا نفس خود مؤمن است كه هم رهرو و هم راه الى اللّه تعالى است و معناى ملازمت و عدم نسيان آن ، رهايى بخشيدن از حجابها و تعلّقات است كه با تهذيب و تزكيه ، ميسور است و آنى نبايد از غايت طريق ، كه خداى تعالى است ، غفلت و نسيان نمود زيرا فراموش كردن غايت طريق ، ملازم يا مستلزم فراموشى طريق و مآلا گم شدن در تيه ضلالت است : « نسوا اللّه فأنساهم أنفسهم أولئك هم الفاسقون » « 1 » آنچه كه گفتيم ، مرتبهء علياى ذكر بوده كه در نهايت اجمال و سر بسته عرضه شد به اين اميد كه : « شرح مجموعهء گل ، مرغ سحر داند و بس » و لازم به تذكر است كه ذكر اللّه تعالى به لسان و خصوصا زمزمه نيايشهاى و اراده از اهل البيت صلّى اللّه عليه و آله قنطره‌اى است براى ذكر به قلب و ايجاد شوق إلى اللّه تعالى در دل ، سپس توفيق ذكر به اركان يعنى استيلاء خشوع بر اركان و جوارح استحياء من اللّه تعالى ، و ما چون اسير نفس امّاره‌ايم و جولان شياطين در مراكز ادراكات ما همانند جريان خون در بدن ماست و اگر ملائكه حفظ در حفظ ما به عنايت باريتعالى كوشا نباشند طبق روايت : « اختطفتنا الشياطين » ناچار از تمسك به اذكار لسانى و زمزمه مناجاتها و دعاها هستيم كه از

--> ( 1 ) حشر - 19 .